Tác giả: drtrinhngocduy

  • Đau nửa mặt như điện giật: thuốc điều trị phù hợp nhất?

    Câu hỏi lâm sàng

    Một người đàn ông 71 tuổi đến khoa Cấp cứu vì những cơn đau chói dữ dội ở nửa mặt phải, bắt đầu khoảng 6 giờ trước. Người bệnh mô tả đau như điện giật hoặc dao đâm, mức độ 10/10. Mỗi cơn kéo dài khoảng 3 giây, xuất hiện gần như mỗi phút rồi tự hết hoàn toàn giữa các cơn.

    Người bệnh có tiền sử tăng huyết áp và rối loạn lipid máu, đang dùng felodipine và hydrochlorothiazide. Ông không hút thuốc và đã ngừng uống rượu 18 tháng. Dấu hiệu sinh tồn: mạch 121 lần/phút, huyết áp 145/83 mmHg, nhịp thở 19 lần/phút, nhiệt độ 37,1°C và SpO₂ 98% khí phòng.

    Khám ghi nhận người bệnh tỉnh, nói rõ. Cơ lực các chi 5/5, phản xạ gân xương 2+, phản xạ gan chân gấp hai bên. Không phát hiện thiếu sót các dây thần kinh sọ. Ấn vùng mặt không gây đau, nhưng vuốt rất nhẹ nửa mặt phải lập tức khởi phát một cơn đau dữ dội. Động mạch thái dương hai bên không nổi, không đau khi sờ. Khám thính lực bình thường; khoang miệng không có tổn thương răng rõ ràng.

    Thuốc nào sau đây phù hợp nhất để điều trị tình trạng này?

    A. Carbamazepine
    B. Clonazepam
    C. Ibuprofen
    D. Morphine
    E. Prednisone

    Đáp án

    A. Carbamazepine.

    Chẩn đoán phù hợp nhất

    Đau dây thần kinh V (trigeminal neuralgia), nhiều khả năng thể cổ điển hoặc vô căn.

    Các đặc điểm điển hình gồm:

    • Đau rất dữ dội, như điện giật hoặc dao đâm
    • Kịch phát, khởi phát và kết thúc đột ngột
    • Chỉ ở một bên mặt, theo vùng chi phối của dây V
    • Mỗi cơn kéo dài vài giây đến tối đa khoảng 2 phút
    • Được kích hoạt bởi kích thích vô hại như chạm nhẹ, rửa mặt, cạo râu, nhai hoặc nói
    • Khám thần kinh thường bình thường trong đau dây V cổ điển

    Vì sao carbamazepine phù hợp?

    Carbamazepine và oxcarbazepine được khuyến cáo là những thuốc lựa chọn hàng đầu trong điều trị dài hạn đau dây thần kinh V. Trong bộ đáp án này chỉ có carbamazepine.

    Carbamazepine ức chế kênh natri phụ thuộc điện thế theo cơ chế phụ thuộc trạng thái/sử dụng, giúp ổn định màng tế bào thần kinh và hạn chế các phóng điện lặp lại tần số cao. Nhờ đó, thuốc làm giảm các cơn đau kịch phát đặc trưng.

    Phân tích từng lựa chọn

    A. Carbamazepine — Đúng

    Đây là thuốc có bằng chứng và khuyến cáo mạnh nhất trong điều trị ban đầu đau dây thần kinh V. Oxcarbazepine cũng là lựa chọn hàng đầu theo hướng dẫn nhưng không có trong các phương án.

    B. Clonazepam — Sai

    Clonazepam là benzodiazepine, không phải điều trị hàng đầu của đau dây thần kinh V. Thuốc còn có nguy cơ gây buồn ngủ, suy giảm nhận thức, té ngã và lệ thuộc, đặc biệt ở người cao tuổi.

    C. Ibuprofen — Sai

    Ibuprofen phù hợp với nhiều kiểu đau viêm hoặc đau cơ xương, nhưng đau dây thần kinh V là đau thần kinh kịch phát và thường đáp ứng kém với thuốc kháng viêm không steroid thông thường.

    D. Morphine — Sai

    Opioid không phải lựa chọn chuẩn ban đầu cho đau dây thần kinh V, có hiệu quả hạn chế đối với cơ chế phóng điện thần kinh đặc trưng và đem lại nhiều nguy cơ như an thần, táo bón, suy hô hấp, té ngã và lệ thuộc.

    E. Prednisone — Sai

    Prednisone có thể được cân nhắc trong một số bệnh viêm, nhưng ca này không gợi ý viêm động mạch tế bào khổng lồ: cơn đau chỉ kéo dài vài giây, bị kích hoạt bởi chạm nhẹ; động mạch thái dương bình thường và không đau. Đề bài cũng không ghi nhận đau đầu kéo dài, đau hàm khi nhai, rối loạn thị giác hoặc triệu chứng toàn thân.

    Điểm thực hành quan trọng

    1. Chẩn đoán dựa chủ yếu vào kiểu đau, nhưng MRI não với các chuỗi xung phù hợp vẫn là một phần của đánh giá nhằm loại trừ nguyên nhân thứ phát như khối vùng góc cầu–tiểu não hoặc bệnh lý mất myelin.
    2. Trước khi dùng carbamazepine cần rà soát tương tác thuốc, công thức máu, chức năng gan, chức năng thận và điện giải, đặc biệt là natri.
    3. Người có nguồn gốc từ quần thể châu Á có nguy cơ mang HLA-B*15:02, liên quan mạnh với hội chứng Stevens–Johnson/hoại tử thượng bì nhiễm độc do carbamazepine. Cần thực hiện xét nghiệm theo hướng dẫn chuyên môn và quy trình địa phương trước khi khởi trị ở nhóm nguy cơ.
    4. Người bệnh phải được dặn đi khám ngay nếu xuất hiện phát ban, phỏng nước, loét miệng, sốt hoặc tổn thương niêm mạc.
    5. Đây là câu hỏi lựa chọn thuốc, không có nghĩa mọi người bệnh đau mặt đều có thể tự dùng carbamazepine.

    Tài liệu tham khảo

    1. Bendtsen L, et al. European Academy of Neurology guideline on trigeminal neuralgia. Eur J Neurol. 2019. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30860637/
    2. Association of British Neurologists. Neurology Advice and Guidance FAQ, revised September 2025; published May 2026. https://cdn.ymaws.com/www.theabn.org/resource/collection/06E1F268-7A49-4339-8C66-57231E20767C/ABN_FAQs_Advice_and_Guidance_Document_Revised_Sept_2025_vAN_May_2026.pdf
    3. DailyMed. Carbamazepine tablets — prescribing information and boxed warning. https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=f3465f71-8931-43b6-baea-eac7046a4400
    4. FDA. Tegretol (carbamazepine) prescribing information, 2026. https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2026/016608s124lbl.pdf

    Nội dung dành cho mục đích ôn tập, không thay thế chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị cá nhân.

  • Rối loạn chức năng tình dục – nguyên nhân là gì?

    Một phụ nữ 38 tuổi đến tái khám sau điều trị trầm cảm. Bệnh nhân bắt đầu dùng paroxetine cách đây 2 tháng. Từ khi điều trị, khí sắc cải thiện rõ; giấc ngủ và cảm giác ngon miệng cũng trở lại gần như bình thường.

    Tuy nhiên, từ khi bắt đầu thuốc, bệnh nhân nhận thấy giảm rõ rệt hứng thú tình dục và không còn đạt cực khoái khi quan hệ với chồng. Trước điều trị, bệnh nhân không gặp các vấn đề này. Bệnh nhân không cho biết có rối loạn kinh nguyệt, bốc hỏa, khô âm đạo hoặc xung đột trong mối quan hệ.

    Nguyên nhân nào sau đây phù hợp nhất với tình trạng hiện tại của bệnh nhân?

    A. Tác dụng không mong muốn của thuốc
    B. Suy giảm chức năng tình dục do tuổi
    C. Giai đoạn sớm của mãn kinh
    D. Ức chế tình dục do tâm lý
    E. Triệu chứng trầm cảm chưa được giải quyết

    Đáp án

    A. Tác dụng không mong muốn của thuốc.

    Giải thích

    Paroxetine là thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI). Nhóm thuốc này có thể gây rối loạn chức năng tình dục ở cả nam và nữ. Ở nữ, biểu hiện thường gặp gồm:

    • Giảm ham muốn tình dục
    • Giảm hưng phấn
    • Chậm đạt cực khoái
    • Không đạt cực khoái

    Trong ca này, hai dữ kiện quan trọng nhất là:

    1. Rối loạn tình dục xuất hiện sau khi bắt đầu paroxetine.
    2. Các triệu chứng cốt lõi của trầm cảm như khí sắc, giấc ngủ và ăn uống đã cải thiện rõ.

    Mối liên quan thời gian cùng kiểu triệu chứng điển hình khiến tác dụng không mong muốn của paroxetine là nguyên nhân phù hợp nhất.

    Phân tích từng lựa chọn

    A. Tác dụng không mong muốn của thuốc — Đúng

    Paroxetine và các SSRI có thể làm giảm ham muốn, trì hoãn hoặc làm mất cực khoái. Nhãn thuốc hiện hành cũng khuyến cáo bác sĩ cần hỏi về chức năng tình dục trước điều trị và những thay đổi trong quá trình dùng thuốc vì người bệnh có thể không chủ động báo cáo.

    B. Suy giảm chức năng tình dục do tuổi — Sai

    Bệnh nhân mới 38 tuổi và triệu chứng xuất hiện khá đột ngột, gắn sát với thời điểm bắt đầu thuốc. Đây không phải kiểu diễn biến phù hợp với suy giảm sinh lý đơn thuần do tuổi.

    C. Giai đoạn sớm của mãn kinh — Sai

    Đề bài không ghi nhận rối loạn kinh nguyệt, bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm, khô âm đạo hoặc các biểu hiện vận mạch khác. Mãn kinh sớm vì vậy kém phù hợp hơn rõ rệt.

    D. Ức chế tình dục do tâm lý — Sai

    Không có dữ kiện về lo âu tình dục, sang chấn, xung đột vợ chồng hoặc niềm tin tiêu cực liên quan hoạt động tình dục. Ngược lại, mối liên quan với thuốc rất rõ.

    E. Triệu chứng trầm cảm chưa được giải quyết — Sai

    Trầm cảm có thể gây giảm ham muốn và rối loạn cực khoái. Tuy nhiên, trong ca này khí sắc, giấc ngủ và ăn uống đều đã cải thiện, còn rối loạn tình dục chỉ xuất hiện sau khi dùng paroxetine. Do đó, triệu chứng trầm cảm tồn lưu không phải lời giải thích tốt nhất.

    Điểm cần nhớ

    • Hỏi chức năng tình dục trước khi kê SSRI và theo dõi sau khi bắt đầu thuốc.
    • Khi rối loạn tình dục xuất hiện sau dùng thuốc trong khi trầm cảm cải thiện, cần nghĩ đến tác dụng không mong muốn của SSRI.
    • Cần đánh giá thêm bệnh nội khoa, thuốc dùng kèm, yếu tố nội tiết và yếu tố quan hệ/tâm lý.
    • Hướng xử trí phải được cá thể hóa: theo dõi nếu nhẹ, cân nhắc điều chỉnh liều, đổi thuốc hoặc chiến lược hỗ trợ phù hợp sau khi trao đổi với bác sĩ điều trị.
    • Không tự ý ngừng paroxetine đột ngột vì có thể gây hội chứng ngừng thuốc và làm bệnh tái phát.

    Tài liệu tham khảo

    1. DailyMed. PAXIL (paroxetine hydrochloride) – Prescribing Information, mục Sexual Dysfunction. https://www.dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/fda/fdaDrugXsl.cfm?setid=ef3b5cbe-f9e1-c1ac-79da-cfe14e3a7e7e&type=display
    2. DailyMed. Paroxetine – Drug Label Information. https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=beb87e2e-0a8f-43b6-b148-57f0b7191548
    3. Montejo AL, et al. Incidence of sexual dysfunction associated with antidepressant agents: a prospective multicenter study of 1022 outpatients. J Clin Psychiatry. 2001. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11229449/

    Nội dung dành cho mục đích ôn tập, không thay thế chẩn đoán hoặc tư vấn điều trị cá nhân.

  • Đau khớp tái diễn, hạt dưới da và tinh thể hình kim: chẩn đoán gì?

    Câu hỏi

    Một nam giới 59 tuổi đến tái khám. Trong 2 năm qua, ông có nhiều đợt đau khớp dữ dội ở khớp háng và khớp gối. Khám thấy các hạt dưới da ở bàn tay và bàn chân. Khớp bàn–ngón chân I bên phải đau chói khi sờ. Chọc hút dịch khớp cho thấy nhiều bạch cầu đa nhân trung tính và các tinh thể hình kim.

    Chẩn đoán nào sau đây phù hợp nhất?

    • A. Viêm cột sống dính khớp
    • B. Viêm khớp do tinh thể calci pyrophosphat (CPPD)
    • C. Hội chứng Felty
    • D. Viêm khớp gout
    • E. Bệnh Lyme
    • F. Viêm khớp vảy nến
    • G. Viêm khớp phản ứng
    • H. Sốt thấp khớp

    Đáp án

    D. Viêm khớp gout, nhiều khả năng là gout mạn có hạt tophi kèm đợt viêm khớp cấp.

    Phân tích ca bệnh

    Ca bệnh có bốn dấu hiệu quan trọng:

    1. Các cơn viêm khớp dữ dội, tái diễn: phù hợp với các đợt gout cấp.
    2. Khớp bàn–ngón chân I đau chói: vị trí kinh điển của podagra.
    3. Các hạt dưới da ở bàn tay và bàn chân: gợi ý hạt tophi do lắng đọng urat monosodium kéo dài.
    4. Tinh thể hình kim trong dịch khớp: dấu hiệu quyết định. Tinh thể urat monosodium có dạng hình kim hoặc hình que và lưỡng chiết âm mạnh dưới kính hiển vi phân cực.

    Sự hiện diện của tinh thể urat monosodium trong dịch của khớp có triệu chứng hoặc trong hạt tophi là tiêu chuẩn đủ để phân loại gout theo ACR/EULAR. Nhiều bạch cầu trung tính trong dịch khớp phản ánh phản ứng viêm cấp do tinh thể hoạt hóa hệ miễn dịch bẩm sinh.

    Vì sao các lựa chọn khác không phù hợp?

    A. Viêm cột sống dính khớp

    Thường khởi phát ở người trẻ, nổi bật bởi đau lưng kiểu viêm, viêm khớp cùng–chậu và có thể kèm viêm điểm bám gân. Bệnh không tạo tinh thể urat hình kim hoặc hạt tophi.

    B. Viêm khớp do tinh thể CPPD

    Đây là lựa chọn nhiễu quan trọng nhất. CPPD thường ảnh hưởng khớp gối hoặc cổ tay; tinh thể điển hình hình thoi và lưỡng chiết dương yếu. Ca này có tinh thể hình kim, podagra và hạt dưới da nên phù hợp với gout hơn.

    C. Hội chứng Felty

    Hội chứng Felty gồm viêm khớp dạng thấp, lách to và giảm bạch cầu trung tính. Ca bệnh không mô tả viêm đa khớp đối xứng mạn, lách to hoặc giảm bạch cầu; ngược lại dịch khớp chứa nhiều bạch cầu trung tính do viêm cấp.

    E. Bệnh Lyme

    Viêm khớp Lyme thường liên quan phơi nhiễm ve, có thể kèm ban đỏ di chuyển và thường ảnh hưởng một hoặc vài khớp lớn, đặc biệt là khớp gối. Bệnh không gây tinh thể urat hoặc hạt tophi.

    F. Viêm khớp vảy nến

    Cần tìm tổn thương vảy nến, rỗ móng, viêm ngón, viêm điểm bám gân hoặc viêm khớp liên đốt xa. Những dấu hiệu này không có trong ca bệnh.

    G. Viêm khớp phản ứng

    Thường xuất hiện sau nhiễm khuẩn tiêu hóa hoặc tiết niệu–sinh dục, có thể kèm viêm kết mạc, viêm niệu đạo và viêm điểm bám gân. Không giải thích được tinh thể hình kim và hạt tophi.

    H. Sốt thấp khớp

    Thường gặp ở trẻ em hoặc người trẻ sau nhiễm liên cầu nhóm A, gây viêm đa khớp di chuyển và có thể kèm viêm tim. Bối cảnh của ca này không phù hợp.

    Điểm thực hành cần nhớ

    • Khi một khớp sưng nóng đỏ đau, vẫn phải nghĩ đến và loại trừ viêm khớp nhiễm khuẩn, kể cả khi thấy tinh thể.
    • Nồng độ urat máu có thể không tăng trong cơn gout cấp; nếu nghi ngờ cao nhưng kết quả thấp, nên kiểm tra lại sau khi cơn viêm lắng xuống.
    • Gout có tophi hoặc các cơn tái diễn là chỉ định điều trị hạ urat lâu dài. ACR khuyến cáo chiến lược điều chỉnh liều theo mục tiêu, thông thường urat máu dưới 6 mg/dL; NICE gợi ý cân nhắc mục tiêu dưới 5 mg/dL ở người có tophi hoặc gout mạn.
    • Điều trị cơn gout cấp thường sử dụng NSAID, colchicine hoặc glucocorticoid, tùy bệnh đồng mắc và chống chỉ định.

    Tài liệu tham khảo

    1. Neogi T, et al. 2015 Gout Classification Criteria: An ACR/EULAR Collaborative Initiative. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4566153/
    2. FitzGerald JD, et al. 2020 American College of Rheumatology Guideline for the Management of Gout. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10563586/
    3. NICE. Gout: diagnosis and management – NG219. https://www.nice.org.uk/guidance/ng219/chapter/Recommendations
    4. Abhishek A, et al. Gout – a guide for the general and acute physicians. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6297580/

    Nội dung phục vụ ôn tập, không thay thế đánh giá và điều trị trực tiếp.

  • Sưng cổ chân phải sau khi đi chân trần trên cỏ: chọn thuốc nào?

    Câu hỏi

    Một bé gái 11 tuổi được cha đưa đến khám vì sưng cổ chân phải khoảng 2 giờ. Triệu chứng ngứa và đỏ xuất hiện 5–10 phút sau khi bé đi chân trần trên bãi cỏ. Khám thấy phù nhẹ và một mảng mày đay khu trú ở cổ chân–bàn chân phải. Bé tỉnh táo, thở bình thường; không khò khè, không phù môi–lưỡi, không nôn, đau bụng, chóng mặt hay ngất.

    Thuốc nào sau đây phù hợp nhất trong các lựa chọn?

    • A. Cromolyn
    • B. Diphenhydramine
    • C. Lidocaine
    • D. Ranitidine
    • E. Zafirlukast

    Đáp án

    B. Diphenhydramine.

    Phân tích

    Biểu hiện xuất hiện nhanh sau một phơi nhiễm ngoài trời, nhưng chỉ khu trú ở da và mô mềm quanh cổ chân. Không có dấu hiệu tổn thương đường thở, hô hấp, tuần hoàn hoặc triệu chứng tiêu hóa nặng. Vì vậy, tình huống phù hợp hơn với phản ứng dị ứng khu trú sau côn trùng đốt/cắn chứ chưa gợi ý phản vệ.

    Diphenhydramine là thuốc kháng histamine H₁, làm giảm ngứa và mày đay nên là lựa chọn phù hợp nhất trong bộ đáp án này.

    Điểm thực hành hiện hành

    Trong thực hành, phản ứng khu trú hoặc phản ứng tại chỗ lớn thường được xử trí triệu chứng bằng chườm lạnh và thuốc kháng histamine H₁ đường uống. Khi có lựa chọn, thuốc kháng H₁ thế hệ hai, ít gây buồn ngủ thường được ưu tiên hơn thuốc thế hệ một như diphenhydramine.

    Nếu xuất hiện khó thở, khò khè, khàn tiếng, phù lưỡi/họng, tụt huyết áp, ngất hoặc triệu chứng ở nhiều cơ quan, phải nghĩ đến phản vệ và tiêm bắp epinephrine ngay. Thuốc kháng histamine chỉ là thuốc hỗ trợ và không được làm chậm epinephrine.

    Vì sao các lựa chọn khác không phù hợp?

    A. Cromolyn

    Cromolyn ổn định dưỡng bào và chủ yếu có vai trò dự phòng. Thuốc không cho tác dụng đủ nhanh để xử trí một phản ứng dị ứng da cấp đã xuất hiện.

    C. Lidocaine

    Lidocaine là thuốc gây tê tại chỗ. Thuốc không đối kháng histamine và không điều trị cơ chế gây mày đay, ngứa hay phù dị ứng.

    D. Ranitidine

    Ranitidine là thuốc đối kháng thụ thể H₂, không phải đơn trị liệu thích hợp cho phản ứng dị ứng da cấp. Ranitidine cũng là lựa chọn đã lỗi thời trong thực hành hiện nay.

    E. Zafirlukast

    Zafirlukast đối kháng thụ thể leukotriene, thường dùng kiểm soát hen mạn. Thuốc không phải lựa chọn đầu tay để xử trí nhanh phản ứng dị ứng khu trú ở da.

    Xử trí hỗ trợ và theo dõi

    1. Quan sát toàn trạng và sàng lọc dấu hiệu phản vệ.
    2. Nếu thấy ngòi côn trùng còn tại chỗ, lấy ra sớm.
    3. Chườm lạnh qua một lớp khăn; có thể kê cao chi để giảm phù.
    4. Dùng thuốc kháng H₁ đường uống phù hợp theo tuổi và hướng dẫn chuyên môn.
    5. Đi cấp cứu ngay nếu xuất hiện khó thở, phù lưỡi/họng, chóng mặt, ngất hoặc triệu chứng lan toàn thân.

    Mẹo làm bài

    Đừng chỉ nhìn thời gian khởi phát nhanh rồi kết luận phản vệ. Hãy xác định phạm vi tổn thương và tìm dấu hiệu ở đường thở, hô hấp, tuần hoàn và tiêu hóa. Phản ứng chỉ khu trú ở vị trí nghi bị đốt/cắn được xử trí khác với phản vệ.


    Tài liệu tham khảo

    1. Canadian Paediatric Society. Stinging insect hypersensitivity: Evaluation and management in children and youth. Updated 2024. https://cps.ca/en/documents/position/stinging-insect-hypersensitivity
    2. Australasian Society of Clinical Immunology and Allergy. Large Local Reactions to Insect Stings or Bites. 2024. https://www.allergy.org.au/images/pc/ASCIA_PC_Large_Local_Reactions_Insect_Stings_2024.pdf
    3. ASCIA. Guidelines – Acute Management of Anaphylaxis. https://allergy.org.au/hp/anaphylaxis/acute-management-guidelines
    4. Resuscitation Council UK. Emergency treatment of anaphylaxis: Guidelines for healthcare providers. https://www.resus.org.uk/media/337/download

    Nội dung phục vụ ôn tập, không thay thế đánh giá và điều trị trực tiếp của nhân viên y tế.

  • Kẹp động mạch tử cung khi cắt tử cung cấp cứu: cấu trúc nào dễ tổn thương nhất?

    Câu hỏi lâm sàng

    Một sản phụ 33 tuổi, thai lần 3, đã sinh 2 lần, vừa sinh đường âm đạo một trẻ đủ tháng. Sau sổ nhau, người bệnh xuất huyết âm đạo ồ ạt. Xoa đáy tử cung, ép tử cung hai tay, truyền oxytocin và hồi sức ban đầu không kiểm soát được tình trạng chảy máu.

    Do băng huyết tiếp tục đe dọa tính mạng, ê-kíp quyết định mở bụng cắt tử cung cấp cứu. Trong thì kẹp và thắt các động mạch tử cung ở vùng cạnh cổ tử cung, cấu trúc nào sau đây có nguy cơ bị tổn thương ngoài ý muốn cao nhất?

    A. Dây chằng rộng
    B. Thần kinh bịt
    C. Dây chằng tròn tử cung
    D. Tam giác bàng quang
    E. Niệu quản


    Đáp án

    E. Niệu quản.

    Lập luận giải phẫu

    Động mạch tử cung đi từ thành chậu vào trong, chạy trong nền dây chằng rộng/dây chằng ngang cổ tử cung và bắt chéo phía trên niệu quản khi tiến đến gần cổ tử cung. Niệu quản vì thế nằm phía dưới động mạch tử cung—mối liên quan thường được ghi nhớ bằng câu “nước chảy dưới cầu”: nước tiểu trong niệu quản đi dưới “cầu” là động mạch tử cung.

    Đoạn niệu quản xa chỉ cách cổ tử cung khoảng 1–2 cm ở nhiều người. Khi giải phẫu vùng chậu bị biến dạng do tử cung sau sinh lớn, chảy máu nhiều hoặc thao tác cấp cứu, niệu quản càng khó nhận diện. Trong lúc kẹp cuống động mạch tử cung, niệu quản có thể bị:

    • Kẹp hoặc thắt nhầm
    • Cắt ngang hoặc rách
    • Gập góc, gây tắc nghẽn
    • Tổn thương thiếu máu do bóc tách quá mức
    • Tổn thương nhiệt nếu dùng dụng cụ năng lượng

    Một nghiên cứu tiến cứu về tổn thương đường tiết niệu trong cắt tử cung ghi nhận phần lớn tổn thương niệu quản xảy ra tại vùng giao nhau giữa niệu quản và động mạch tử cung.

    Liên hệ với băng huyết sau sinh

    Nguyên nhân băng huyết sau sinh thường được hệ thống hóa theo 4T:

    1. Tone – Đờ tử cung: nguyên nhân thường gặp nhất; gợi ý khi chảy máu sau sinh kèm tử cung mềm và đáp ứng kém với co hồi.
    2. Trauma – Chấn thương: rách đường sinh dục, vỡ hoặc lộn tử cung.
    3. Tissue – Mô nhau: sót nhau, nhau cài răng lược hoặc bất thường bánh nhau.
    4. Thrombin – Đông máu: rối loạn đông máu có trước hoặc mắc phải.

    Trong ca này, thất bại của xoa tử cung và oxytocin gợi ý băng huyết nặng, nhiều khả năng liên quan đờ tử cung nhưng phải đồng thời đánh giá đầy đủ 4T. Cắt tử cung cấp cứu là biện pháp kiểm soát chảy máu mang tính cứu mạng khi các biện pháp bảo tồn không hiệu quả hoặc không còn phù hợp.

    Phân tích từng lựa chọn

    A. Dây chằng rộng — Không phải đáp án tốt nhất

    Động mạch tử cung và niệu quản đều liên quan với nền dây chằng rộng. Dây chằng rộng có thể bị mở hoặc bóc tách trong phẫu thuật, nhưng câu hỏi hỏi cấu trúc dễ bị tổn thương ngoài ý muốn khi kẹp động mạch tử cung. Cấu trúc giải phẫu cần bảo vệ trực tiếp là niệu quản.

    B. Thần kinh bịt — Không phù hợp

    Thần kinh bịt chạy dọc thành bên chậu đến ống bịt, xa hơn về phía ngoài so với cuống động mạch tử cung ở cạnh cổ tử cung. Thần kinh này có nguy cơ trong bóc hạch chậu hoặc phẫu thuật vùng hố bịt, không phải cấu trúc điển hình bị kẹp cùng động mạch tử cung.

    C. Dây chằng tròn tử cung — Không phù hợp

    Dây chằng tròn xuất phát từ sừng tử cung, đi ra trước–ngoài qua ống bẹn. Trong cắt tử cung, dây chằng này thường được cắt có chủ đích ở bước mở dây chằng rộng; nó không nằm ngay dưới động mạch tử cung tại cổ tử cung.

    D. Tam giác bàng quang — Không phù hợp

    Tam giác bàng quang nằm trong đáy bàng quang và chứa hai lỗ niệu quản cùng lỗ niệu đạo trong. Bàng quang có thể bị tổn thương khi bóc tách khỏi cổ tử cung, nhưng khi kẹp cuống động mạch tử cung, nguy cơ giải phẫu trực tiếp và điển hình nhất vẫn là niệu quản.

    E. Niệu quản — Đúng

    Niệu quản chạy dưới động mạch tử cung gần cổ tử cung. Đây là vị trí kinh điển có nguy cơ bị kẹp, thắt, cắt hoặc tổn thương thiếu máu trong cắt tử cung.

    Điểm chốt thực hành

    • Nhớ quy tắc: động mạch tử cung đi trên, niệu quản đi dưới.
    • Trước khi kẹp cuống động mạch tử cung, phải xác định đường đi của niệu quản khi điều kiện phẫu trường cho phép.
    • Kẹp và thắt cuống mạch sát tử cung giúp hạn chế bắt nhầm niệu quản nằm phía ngoài.
    • Tử cung sau sinh lớn và chảy máu ồ ạt có thể làm biến dạng giải phẫu, vì vậy nguy cơ tổn thương niệu quản cao hơn.
    • Nếu nghi ngờ tổn thương, cần đánh giá ngay trong mổ; phát hiện sớm giúp giảm nguy cơ rò niệu, tắc niệu quản, thận ứ nước và suy giảm chức năng thận.

    Tài liệu tham khảo

    1. StatPearls. Anatomy, Abdomen and Pelvis: Uterine Arteries. NCBI Bookshelf. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK482267/
    2. Selçuk I, et al. Basic clinical retroperitoneal anatomy for pelvic surgeons. Turk J Obstet Gynecol. 2018. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6334244/
    3. Ibeanu OA, et al. Urinary tract injury during hysterectomy based on universal cystoscopy. Obstet Gynecol. 2009. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19104353/
    4. ACOG Practice Bulletin No. 183. Postpartum Hemorrhage. Reaffirmed 2024. https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-bulletin/articles/2017/10/postpartum-hemorrhage
    5. RCOG Green-top Guideline No. 52. Prevention and Management of Postpartum Haemorrhage. https://www.rcog.org.uk/guidance/browse-all-guidance/green-top-guidelines/prevention-and-management-of-postpartum-haemorrhage-green-top-guideline-no-52/

    Nội dung phục vụ giáo dục và ôn thi, không thay thế hướng dẫn xử trí tại cơ sở hoặc đánh giá trực tiếp của ê-kíp sản khoa.

  • Tăng calci máu kèm PTH tăng: chẩn đoán nào phù hợp nhất?

    Câu hỏi lâm sàng

    Một phụ nữ 62 tuổi đến khám vì mệt mỏi tiến triển và dễ cáu gắt trong khoảng 2 tháng. Bà không đau xương, không sụt cân, không khát nhiều hoặc tiểu nhiều rõ rệt và không nhận thấy khối vùng cổ. Khám lâm sàng chưa phát hiện bất thường đặc hiệu.

    Kết quả xét nghiệm:

    Chẩn đoán nào sau đây phù hợp nhất?

    A. Cường giáp
    B. Ung thư vú di căn
    C. Đa u tủy xương
    D. U tuyến cận giáp
    E. Sarcoidosis


    Đáp án

    D. U tuyến cận giáp gây cường cận giáp nguyên phát.

    Lập luận chẩn đoán

    Nguyên tắc quan trọng nhất là phải diễn giải PTH trong mối tương quan với nồng độ calci:

    • Khi calci máu tăng, tuyến cận giáp bình thường phải bị ức chế và PTH phải giảm.
    • Ở người bệnh này, calci tăng nhưng PTH vẫn tăng rõ. Đây là tình trạng tăng calci máu phụ thuộc PTH.
    • Creatinin bình thường và không có bệnh thận mạn làm cường cận giáp thứ phát hoặc tam phát ít phù hợp.
    • Nguyên nhân thường gặp nhất của cường cận giáp nguyên phát là một u tuyến cận giáp lành tính đơn độc.

    Mệt mỏi và thay đổi khí sắc là những biểu hiện không đặc hiệu nhưng có thể gặp trong tăng calci máu. Nhiều trường hợp cường cận giáp nguyên phát hiện nay được phát hiện qua xét nghiệm trước khi xuất hiện sỏi thận, loãng xương hoặc triệu chứng tiêu hóa rõ.

    Cơ chế PTH làm tăng calci máu

    1. Xương: PTH tác động lên tế bào dòng tạo cốt bào, làm tăng RANKL và hoạt hóa hủy cốt bào gián tiếp, giải phóng calci và phosphat.
    2. Thận: tăng tái hấp thu calci ở ống thận nhưng giảm tái hấp thu phosphat ở ống lượn gần, vì vậy có thể gây hạ phosphat máu.
    3. Vitamin D: kích thích 1-alpha-hydroxylase tại thận, tăng tạo calcitriol.
    4. Ruột: calcitriol làm tăng hấp thu calci và phosphat từ đường tiêu hóa.

    Phân tích từng lựa chọn

    A. Cường giáp — Không phù hợp

    Cường giáp có thể gây tăng calci nhẹ do tăng chu chuyển xương. Tuy nhiên, tăng calci từ nguyên nhân này phải ức chế PTH. PTH tăng rõ khiến cường giáp không phải lời giải tốt nhất.

    B. Ung thư vú di căn — Không phù hợp

    Ung thư vú có thể gây tăng calci do tổn thương tiêu xương hoặc cơ chế thể dịch. Đây là tăng calci máu không phụ thuộc PTH nên PTH nội sinh thường bị ức chế. Đề bài cũng không có khối vú, đau xương, sụt cân hoặc tiền sử ung thư.

    C. Đau tủy xương — Không phù hợp

    Đau tủy có thể gây tăng calci, thiếu máu, tổn thương thận và đau xương. Người bệnh có hemoglobin và creatinin bình thường, không đau xương; quan trọng hơn, PTH phải giảm nếu tăng calci do đau tủy.

    D. U tuyến cận giáp — Đúng

    U tuyến tiết PTH tự chủ gây cường cận giáp nguyên phát. Tổ hợp calci tăng, phosphat giảm, PTH tăng và chức năng thận bình thường phù hợp nhất với chẩn đoán này.

    E. Sarcoidosis — Không phù hợp

    Đại thực bào trong u hạt tăng hoạt tính 1-alpha-hydroxylase ngoài thận, làm tăng calcitriol và tăng hấp thu calci. PTH phải bị ức chế. Thường còn có dữ kiện tổn thương phổi, hạch hoặc biểu hiện đa cơ quan.

    Điểm dễ nhầm

    • PTH “bình thường” vẫn có thể là bất thường nếu calci đang tăng, vì đáng lẽ PTH phải giảm thấp.
    • Chẩn đoán cường cận giáp nguyên phát là chẩn đoán sinh hóa, không dựa vào siêu âm hay xạ hình.
    • Siêu âm vùng cổ và xạ hình sestamibi chủ yếu dùng để định vị tuyến bất thường trước phẫu thuật.
    • Trong thực hành cần xác nhận calci hiệu chỉnh hoặc calci ion hóa; đánh giá 25-OH vitamin D, eGFR và calci niệu. Tỷ số thanh thải calci/creatinin có thể hỗ trợ phân biệt với tăng calci máu giảm calci niệu có tính gia đình.

    Tài liệu tham khảo

    1. NIDDK. Primary Hyperparathyroidism. https://www.niddk.nih.gov/health-information/endocrine-diseases/primary-hyperparathyroidism
    2. Endotext. Primary Hyperparathyroidism. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK278923/
    3. Endotext. Approach to Hypercalcemia. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279129/

    Nội dung phục vụ giáo dục và ôn thi, không thay thế đánh giá hoặc điều trị trực tiếp cho người bệnh.

  • Nhu cầu insulin giảm dần ở người đái tháo đường lâu năm: cơ quan nào đang suy giảm chức năng?

    Một người đàn ông 65 tuổi đến khám định kỳ vì đái tháo đường type 2 và tăng huyết áp đã được chẩn đoán 19 năm. Trong 3 tháng gần đây, dù chế độ ăn và mức độ vận động không thay đổi, các lần tự đo tại nhà cho thấy đường huyết giảm dần nhưng huyết áp lại tăng. Ông cũng mới xuất hiện phù hai bàn chân.

    Người bệnh không đau ngực, không khó thở, không khó thở khi nằm và không nhận thấy thay đổi tiểu tiện. Ông đang dùng insulin glargine phối hợp insulin lispro. Trong 2 tuần vừa qua, ông phải giảm liều insulin sau mỗi vài ngày để tránh đường huyết xuống thấp; tổng liều hiện tại chỉ còn khoảng một nửa so với 3 tháng trước.

    Tiền sử có bệnh võng mạc do đái tháo đường, albumin niệu, rối loạn lipid máu và bệnh động mạch vành; đã đặt stent động mạch vành phải 2 năm trước. Thuốc đang dùng còn có lisinopril, metoprolol, statin và aspirin liều thấp.

    Khám ghi nhận:

    • Chiều cao 178 cm, cân nặng 82 kg; tăng 2 kg so với lần khám trước
    • Mạch 69 lần/phút; nhịp thở 15 lần/phút
    • Huyết áp 149/81 mmHg
    • Phù mềm 1+ hai cổ chân
    • HbA1c 5,9%, giảm từ 6,6%
    • Glucose máu lúc đói 84 mg/dL, giảm từ 117 mg/dL

    Thay đổi chức năng của cơ quan nào sau đây giải thích phù hợp nhất tình trạng hiện tại?

    A. Tuyến thượng thận
    B. Thận
    C. Gan
    D. Tuyến yên
    E. Tuyến giáp

    Đáp án

    B. Thận.

    Phân tích

    Người bệnh có nhiều dấu hiệu gợi ý bệnh thận do đái tháo đường tiến triển:

    • Đái tháo đường và tăng huyết áp kéo dài
    • Đã có bệnh võng mạc và albumin niệu
    • Huyết áp tăng, tăng cân và phù ngoại biên mới xuất hiện
    • Đường huyết giảm và nhu cầu insulin giảm nhanh dù không thay đổi chế độ ăn hay vận động

    Thận là một cơ quan quan trọng tham gia thanh thải và chuyển hóa insulin. Khi mức lọc cầu thận và chức năng nhu mô thận giảm, insulin ngoại sinh được thải trừ chậm hơn, tác dụng kéo dài hơn và người bệnh có thể cần liều thấp hơn. Bệnh thận tiến triển còn làm giảm tân tạo glucose tại thận, góp phần làm tăng nguy cơ hạ đường huyết.

    Đồng thời, khả năng đào thải natri và nước suy giảm gây tăng thể tích dịch ngoại bào, biểu hiện bằng tăng huyết áp, tăng cân và phù hai chân. Đây là cơ chế giúp đáp án thận giải thích đồng thời cả thay đổi đường huyết lẫn tình trạng giữ dịch.

    Phân tích từng lựa chọn

    A. Tuyến thượng thận — Không phù hợp

    Suy tuyến thượng thận có thể gây hạ đường huyết nhưng thường đi kèm hạ huyết áp, mệt, sụt cân, hạ natri máu và tăng kali máu. Tăng huyết áp kèm phù không phù hợp với kiểu hình này.

    B. Thận — Đúng

    Suy giảm chức năng thận làm giảm thanh thải insulin và giảm tân tạo glucose, khiến đường huyết thấp hơn và nhu cầu insulin giảm. Giữ muối nước đồng thời gây tăng huyết áp, tăng cân và phù.

    C. Gan — Ít phù hợp

    Suy gan nặng có thể làm giảm chuyển hóa insulin và tân tạo glucose, nhưng đề bài không có dấu hiệu bệnh gan, tăng áp lực tĩnh mạch cửa hoặc giảm chức năng tổng hợp của gan. Tiền sử albumin niệu và bệnh võng mạc đái tháo đường hướng nhiều hơn tới bệnh thận.

    D. Tuyến yên — Không phù hợp

    Suy tuyến yên có thể gây thiếu ACTH và hormon tăng trưởng, từ đó làm tăng nguy cơ hạ đường huyết. Tuy nhiên, bệnh cảnh thường không gây tăng huyết áp và giữ dịch kiểu này; các dấu hiệu suy nhiều trục nội tiết cũng không được ghi nhận.

    E. Tuyến giáp — Ít phù hợp

    Suy giáp có thể gây tăng cân và phù niêm nhưng không giải thích tốt albumin niệu, tăng huyết áp do quá tải thể tích và mức giảm nhanh nhu cầu insulin. Đề bài cũng không có các dấu hiệu thường gặp như không chịu lạnh, táo bón hoặc nhịp chậm rõ.

    Điểm cần nhớ

    Ở người bệnh đái tháo đường lâu năm, nhu cầu insulin giảm bất thường không phải lúc nào cũng là dấu hiệu kiểm soát tốt hơn. Đây có thể là biểu hiện của suy giảm chức năng thận và nguy cơ hạ đường huyết.

    Trong thực hành cần đánh giá creatinin, eGFR, điện giải, tổng phân tích nước tiểu, tỷ số albumin/creatinin niệu; rà soát liều insulin và các cơn hạ đường huyết; đồng thời đánh giá tình trạng dịch và loại trừ suy tim khi phù mới xuất hiện.

    Tài liệu tham khảo

    1. American Diabetes Association. Standards of Care in Diabetes—2026: Chronic Kidney Disease and Risk Management. https://diabetesjournals.org/care/article/49/Supplement_1/S246/163914/11-Chronic-Kidney-Disease-and-Risk-Management
    2. KDIGO. Clinical Practice Guideline for Diabetes Management in Chronic Kidney Disease. https://kdigo.org/wp-content/uploads/2022/10/KDIGO-2022-Clinical-Practice-Guideline-for-Diabetes-Management-in-CKD.pdf
    3. NIDDK. Diabetes in America—Kidney Disease in Diabetes. https://www.niddk.nih.gov/-/media/Files/Strategic-Plans/Diabetes-in-America-3rd-Edition/DIA_Ch22.pdf

    Nội dung phục vụ giáo dục và ôn thi, không thay thế đánh giá hoặc điều trị trực tiếp cho người bệnh.

  • Khối vú ở phụ nữ trẻ: thăm dò nào phù hợp nhất ban đầu?

    Câu hỏi lâm sàng

    Một phụ nữ 32 tuổi đến khám vì tự phát hiện một khối ở vú phải khi tắm vào ngày hôm trước. Bệnh nhân nhìn chung khỏe mạnh, không sốt, không đau vú, không tiết dịch núm vú và không sụt cân. Tiền sử sản khoa: chưa từng mang thai. Mẹ và bà ngoại của bệnh nhân đều được chẩn đoán ung thư vú khi ngoài 50 tuổi.

    Khám vú phải phát hiện một khối khoảng 1,5 cm ở góc phần tư trên ngoài. Khối chắc, không đau, ranh giới tương đối rõ, di động so với mô xung quanh; không dính da hoặc thành ngực. Không thấy co kéo da, biến đổi núm vú hay hạch nách. Các phần khám còn lại không ghi nhận bất thường đáng chú ý.

    Thăm dò nào sau đây phù hợp nhất tại thời điểm này?

    • A. Xét nghiệm đột biến BRCA1 và BRCA2
    • B. Cộng hưởng từ vú có tiêm thuốc đối quang từ
    • C. Định lượng CA 15-3 huyết thanh
    • D. Siêu âm vú có mục tiêu tại vị trí sờ thấy khối

    Đáp án

    D. Siêu âm vú có mục tiêu tại vị trí sờ thấy khối.

    Giải thích

    Bệnh nhân có một khối vú sờ thấy mới xuất hiện, vì vậy ưu tiên trước mắt là đánh giá chính khối tổn thương bằng chẩn đoán hình ảnh. Siêu âm có thể:

    • Phân biệt tổn thương dạng nang với tổn thương đặc.
    • Đánh giá hình dạng, bờ, hướng phát triển, hồi âm và tưới máu của khối.
    • Khảo sát tương quan chính xác với vị trí bất thường khi khám.
    • Hướng dẫn chọc hút hoặc sinh thiết kim lõi nếu tổn thương có đặc điểm nghi ngờ.

    Theo ACR, ở phụ nữ 30–39 tuổi có khối vú sờ thấy, siêu âm vú, chụp nhũ ảnh chẩn đoán và chụp nhũ ảnh 3D chẩn đoán đều có thể là thăm dò ban đầu phù hợp. Tuy nhiên, trong bốn lựa chọn của câu hỏi này, siêu âm vú là đáp án phù hợp nhất. Nếu hình ảnh nghi ngờ, không phù hợp với khám lâm sàng hoặc nguy cơ nền cao, bác sĩ có thể bổ sung nhũ ảnh chẩn đoán và tiến hành sinh thiết theo phân loại BI-RADS.

    Phân tích từng lựa chọn

    A. Xét nghiệm BRCA1/BRCA2 — chưa phải bước đầu để đánh giá khối hiện tại

    Tiền sử ung thư vú ở mẹ và bà ngoại làm tăng nguy cơ nền và cần được khai thác kỹ: tuổi mắc bệnh chính xác, ung thư hai bên, ung thư buồng trứng, tụy hoặc tuyến tiền liệt trong gia đình và nguồn gốc huyết thống. Bệnh nhân có thể cần đánh giá nguy cơ di truyền và tư vấn di truyền. Tuy nhiên, xét nghiệm gene không cho biết khối đang sờ thấy là nang, u lành hay ung thư, nên không thay thế chẩn đoán hình ảnh ban đầu.

    B. MRI vú — không phải thăm dò đầu tay cho một khối vú sờ thấy thông thường

    MRI vú có độ nhạy cao nhưng chi phí lớn, tỷ lệ dương tính giả cao hơn và thường được dành cho sàng lọc nhóm nguy cơ rất cao, đánh giá mức độ bệnh sau khi đã chẩn đoán ung thư hoặc giải quyết một số tình huống chưa rõ sau các phương tiện chuẩn. MRI không phải lựa chọn đầu tiên trong ca này.

    C. CA 15-3 — không dùng để sàng lọc hoặc xác định bản chất một khối vú mới

    CA 15-3 không đủ độ nhạy và độ đặc hiệu để chẩn đoán ung thư vú khu trú. Chỉ số này có thể bình thường dù có ung thư giai đoạn sớm và cũng có thể tăng trong bệnh lành tính. Dấu ấn u thường chỉ hỗ trợ theo dõi một số bệnh nhân đã có ung thư tiến triển, không thay thế hình ảnh học hoặc mô bệnh học.

    D. Siêu âm vú — phù hợp nhất

    Đây là thăm dò trực tiếp, không dùng bức xạ ion hóa, đánh giá tốt mô vú ở phụ nữ trẻ và có thể dẫn đường cho can thiệp nếu cần.

    Điểm cần nhớ khi đi thi

    1. Khối vú sờ thấy mới xuất hiện phải được đánh giá bằng hình ảnh, dù khám có vẻ lành tính.
    2. Ở phụ nữ trẻ, siêu âm có vai trò rất quan trọng để phân biệt nang và khối đặc.
    3. Dấu ấn u không phải công cụ sàng lọc hoặc chẩn đoán ban đầu cho khối vú.
    4. Tiền sử gia đình làm thay đổi đánh giá nguy cơ dài hạn nhưng không thay thế việc khảo sát khối hiện tại.
    5. Nếu khám lâm sàng và hình ảnh không tương hợp, phải tiếp tục đánh giá; không được dừng lại chỉ vì một kết quả hình ảnh có vẻ lành tính.

    Tài liệu tham khảo

    1. American College of Radiology. ACR Appropriateness Criteria®: Palpable Breast Masses. https://acsearch.acr.org/docs/69495/narrative/
    2. National Cancer Institute. BRCA Gene Changes: Cancer Risk and Genetic Testing. https://www.cancer.gov/about-cancer/causes-prevention/genetics/brca-fact-sheet
    3. National Cancer Institute. Tumor Markers. https://www.cancer.gov/about-cancer/diagnosis-staging/diagnosis/tumor-markers-fact-sheet

    Nội dung dùng cho mục đích giáo dục và ôn thi; không thay thế đánh giá trực tiếp hoặc quyết định chẩn đoán–điều trị cho người bệnh cụ thể.

  • Sốc phản vệ sau ong đốt: bạch cầu nào tham gia trực tiếp?

    Câu hỏi lâm sàng

    Một người đàn ông 44 tuổi, trước đây khỏe mạnh, bị hơn 50 con ong đốt khi đang cắt tỉa cây trong vườn. Khoảng 5 phút sau, bệnh nhân xuất hiện ngứa toàn thân, mày đay lan rộng, phù môi, khàn tiếng, khó thở và choáng váng.

    Khám tại khoa Cấp cứu:

    • Nhiệt độ: 36,8°C
    • Mạch: 126 lần/phút
    • Huyết áp: 78/46 mmHg
    • Nhịp thở: 28 lần/phút
    • SpO₂: 91% khí phòng
    • Da có mày đay lan tỏa; nghe phổi có ran rít hai bên

    Bệnh nhân được chẩn đoán sốc phản vệ và tiêm bắp epinephrine ngay lập tức.

    Quan sát năm bạch cầu ngoại vi được ký hiệu A–E trong hình. Hoạt hóa tế bào nào tham gia trực tiếp nhất vào phản ứng quá mẫn tức thì qua IgE ở bệnh nhân này?

    A. Tế bào A
    B. Tế bào B
    C. Tế bào C
    D. Tế bào D
    E. Tế bào E

    Đáp án

    C. Tế bào C — bạch cầu ái kiềm (basophil).

    Phân tích

    Phản vệ dị ứng điển hình là phản ứng quá mẫn tức thì qua IgE. Dị nguyên nọc ong gắn chéo các phân tử IgE đã bám trên thụ thể ái lực cao FcεRI ở dưỡng bào và bạch cầu ái kiềm. Các tế bào này hoạt hóa và phóng thích chất trung gian như histamine và leukotriene, gây:

    • Giãn mạch và tăng tính thấm thành mạch → tụt huyết áp, phù, mày đay.
    • Co thắt phế quản và tăng tiết nhầy → ran rít, khó thở.
    • Phù đường thở trên → khàn tiếng, nguy cơ tắc nghẽn đường thở.

    Trong mô, dưỡng bào là tế bào hiệu ứng quan trọng của phản vệ. Tuy nhiên, dưỡng bào không phải là bạch cầu lưu hành được nhận diện trên phết máu ngoại vi. Trong các tế bào A–E của đề, bạch cầu ái kiềm là đáp án phù hợp nhất.

    Nhận diện tế bào C

    Bạch cầu ái kiềm thường là bạch cầu ít gặp nhất trong máu ngoại vi. Đặc điểm hình thái:

    • Kích thước khoảng 12–15 µm.
    • Nhân hai thùy hoặc hình chữ S nhưng thường khó quan sát.
    • Nhiều hạt thô màu tím xanh đậm, thường che lấp nhân.
    • Hạt chứa histamine, heparin và các chất trung gian liên quan phản ứng dị ứng.

    Phân tích từng tế bào trong hình

    A — Bạch cầu trung tính

    Nhân chia 3–5 múi, bào tương có các hạt mịn. Đây là tế bào thực bào chủ lực trong viêm cấp và nhiễm khuẩn, không phải tế bào hiệu ứng chính của phản vệ qua IgE.

    B — Lymphocyte

    Nhân tròn, đậm màu, chiếm phần lớn tế bào; chỉ còn một viền bào tương mỏng. Lymphocyte B biệt hóa thành tương bào để sản xuất kháng thể, nhưng tế bào trong hình không trực tiếp phóng thích histamine gây phản vệ.

    C — Bạch cầu ái kiềm

    Các hạt tím xanh thô che lấp phần lớn nhân. Tế bào biểu hiện FcεRI; khi dị nguyên làm bắt chéo IgE, bạch cầu ái kiềm mất hạt và giải phóng chất trung gian của phản ứng quá mẫn tức thì.

    D — Monocyte

    Là bạch cầu lớn, nhân hình hạt đậu hoặc móng ngựa, bào tương xám xanh. Monocyte có vai trò thực bào và biệt hóa thành đại thực bào, không phải đáp án của phản vệ tức thì qua IgE.

    E — Bạch cầu ái toan

    Nhân thường có hai thùy, bào tương chứa hạt màu đỏ cam. Bạch cầu ái toan liên quan bệnh dị ứng và đáp ứng chống ký sinh trùng, đặc biệt ở pha muộn; không phải tế bào phóng thích histamine chủ yếu trong phản vệ cấp.

    Bẫy thường gặp

    1. Chọn bạch cầu ái toan vì nghĩ “dị ứng = eosinophil”: ái toan thường nổi bật trong viêm dị ứng mạn hoặc pha muộn; phản vệ tức thì liên quan chủ yếu dưỡng bào và bạch cầu ái kiềm.
    2. Quên vai trò của dưỡng bào: nếu đáp án có “mast cell”, cần đọc kỹ câu hỏi. Đề này hỏi bạch cầu được đánh dấu trên phết máu ngoại vi nên basophil là lựa chọn phù hợp.
    3. Chỉ tập trung vào số lượng vết ong đốt: hơn 50 vết đốt còn có nguy cơ ngộ độc nọc ong trực tiếp, tiêu cơ vân, tan máu và tổn thương thận. Tuy nhiên, khởi phát trong vài phút với mày đay, phù đường thở, co thắt phế quản và tụt huyết áp là kiểu hình phản vệ.

    Xử trí cấp cứu cần nhớ

    • Epinephrine tiêm bắp mặt trước–ngoài đùi là điều trị hàng đầu và không nên trì hoãn.
    • Đặt bệnh nhân nằm, tránh để đứng hoặc đi lại đột ngột; đánh giá ABC.
    • Oxy, theo dõi tim mạch–hô hấp và thiết lập đường truyền.
    • Bù nhanh dịch tinh thể khi tụt huyết áp.
    • Có thể nhắc lại epinephrine theo đáp ứng và hướng dẫn hiện hành.
    • Kháng histamine và corticosteroid chỉ có vai trò hỗ trợ; không thay thế epinephrine.
    • Với số lượng vết đốt lớn, theo dõi thêm CK, creatinine, điện giải, nước tiểu, dấu hiệu tan máu và tổn thương đa cơ quan.

    Cách tư duy nhanh trong phòng thi

    1. Mày đay + phù đường thở/khò khè + tụt huyết áp sau dị nguyên → phản vệ.
    2. Quá mẫn tức thì → IgE gắn FcεRI.
    3. Tế bào hiệu ứng → dưỡng bào và bạch cầu ái kiềm.
    4. Đề hỏi tế bào trong máu ngoại vi → tìm tế bào có hạt tím xanh thô che nhân.
    5. Chọn C — bạch cầu ái kiềm.

    Tài liệu tham khảo

    1. Golden DBK, et al. Anaphylaxis: A 2023 practice parameter update. AAAAI. https://www.aaaai.org/Aaaai/media/Media-Library-PDFs/Allergist%20Resources/Statements%20and%20Practice%20Parameters/Anaphylaxis-Practice-Paramaters-2023.pdf
    2. Stone KD, et al. IgE, Mast Cells, Basophils, and Eosinophils. J Allergy Clin Immunol. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2847274/
    3. Sticco KL, et al. Basophilia. StatPearls/NCBI Bookshelf. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535365/
    4. StatPearls. Histology, White Blood Cell. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK563148/
  • Thai 9 tuần, xuất huyết âm đạo nhiều: xử trí tiếp theo là gì?

    Câu hỏi lâm sàng

    Một phụ nữ 24 tuổi, G2P1, thai 9 tuần, được đưa đến khoa Cấp cứu vì chảy máu âm đạo tăng dần trong 8 giờ. Trước đó khoảng 1 ngày, bệnh nhân bắt đầu đau quặn vùng hạ vị. Trong 2 giờ gần đây, bệnh nhân phải thay khoảng 15 băng vệ sinh và thấy nhiều cục máu, kèm chóng mặt, mệt lả.

    Khám lúc vào viện:

    • Nhiệt độ: 37,1°C
    • Mạch: 132 lần/phút
    • Nhịp thở: 24 lần/phút
    • Huyết áp: 98/62 mmHg
    • SpO₂: 98% khí phòng

    Khám mỏ vịt thấy nhiều máu và cục máu trong âm đạo. Cổ tử cung đang mở; một phần sản phẩm thụ thai nhô qua lỗ cổ tử cung. Hai đường truyền tĩnh mạch ngoại biên cỡ lớn đã được thiết lập và đang truyền dịch tinh thể.

    Xử trí thích hợp nhất tiếp theo là gì?

    A. Tiêm bắp methylergonovine
    B. Truyền tĩnh mạch dopamine
    C. Truyền tĩnh mạch oxytocin
    D. Dùng kẹp vòng gắp phần sản phẩm thụ thai đang mắc tại cổ tử cung dưới quan sát trực tiếp
    E. Xoa đáy tử cung

    Đáp án

    D. Dùng kẹp vòng gắp phần sản phẩm thụ thai đang mắc tại cổ tử cung dưới quan sát trực tiếp.

    Phân tích

    Bệnh cảnh phù hợp với sảy thai không hoàn toàn kèm xuất huyết nhiều:

    • Thai sớm, đau quặn hạ vị và chảy máu âm đạo.
    • Cổ tử cung mở.
    • Một phần sản phẩm thụ thai đã được tống ra nhưng một phần còn mắc tại cổ tử cung.
    • Mạch nhanh, huyết áp thấp tương đối, chóng mặt và lượng máu mất lớn gợi ý giảm thể tích tuần hoàn.

    Khi mô đang nhô qua lỗ cổ tử cung, cần gắp bỏ ngay dưới quan sát trực tiếp. Thao tác này lấy đi phần mô đang cản trở cổ tử cung co hồi và có thể giúp giảm nhanh tình trạng chảy máu. Trong các lựa chọn của đề, đây là biện pháp kiểm soát nguồn chảy máu trực tiếp nhất.

    Điểm quan trọng: không được xem việc gắp mô tại cổ tử cung là toàn bộ điều trị. Hồi sức phải diễn ra đồng thời. Với xuất huyết nhiều hoặc dấu hiệu bất ổn huyết động, bệnh nhân cần được hội chẩn sản khoa khẩn, chuẩn bị máu và tiến hành hút buồng tử cung nếu còn mô trong buồng tử cung hoặc chảy máu tiếp diễn. ACOG khuyến cáo phẫu thuật lấy mô thai khẩn ở người bệnh có xuất huyết, bất ổn huyết động hoặc nhiễm trùng.

    Vì sao các lựa chọn khác chưa phù hợp?

    A. Methylergonovine tiêm bắp

    Đây là thuốc tăng co tử cung có thể được dùng hỗ trợ trong một số tình huống xuất huyết. Tuy nhiên, thuốc không loại bỏ phần mô đang thấy rõ tại cổ tử cung và không thay thế kiểm soát nguồn chảy máu. Thuốc cũng cần thận trọng hoặc tránh ở người tăng huyết áp và bệnh mạch máu.

    B. Dopamine truyền tĩnh mạch

    Trong sốc mất máu, ưu tiên là hồi sức thể tích, truyền chế phẩm máu khi cần và kiểm soát nguồn chảy máu. Thuốc vận mạch không phải bước đầu thay cho bù thể tích và lấy mô đang gây chảy máu; chỉ cân nhắc nếu tụt huyết áp vẫn còn sau hồi sức thích hợp.

    C. Oxytocin truyền tĩnh mạch

    Oxytocin có thể là thuốc hỗ trợ co tử cung, nhưng tử cung ở ba tháng đầu đáp ứng kém hơn so với sau sinh. Quan trọng hơn, oxytocin không giải quyết phần sản phẩm thụ thai đang mắc tại cổ tử cung.

    E. Xoa đáy tử cung

    Xoa đáy tử cung là thao tác quan trọng trong băng huyết sau sinh do đờ tử cung. Đây không phải biện pháp ưu tiên trong sảy thai ba tháng đầu khi đã nhìn thấy mô thai mắc tại cổ tử cung.

    Cách tư duy nhanh trong phòng thi

    1. Định danh tình trạng: chảy máu + đau quặn + cổ tử cung mở + đã ra một phần mô = sảy thai không hoàn toàn.
    2. Đánh giá mức độ: mạch nhanh, chóng mặt, lượng máu lớn = xuất huyết nặng/đe dọa sốc.
    3. Tìm hành động giải quyết nguyên nhân ngay: mô đang mắc tại cổ tử cung → gắp bỏ dưới quan sát trực tiếp.
    4. Không quên xử trí song song: ABC, hai đường truyền lớn, công thức máu, đông máu, định nhóm và phản ứng chéo, dịch/máu, hội chẩn sản khoa, chuẩn bị hút buồng tử cung.

    Điểm cần nhớ

    Sản phẩm thụ thai nhìn thấy tại lỗ cổ tử cung trong bối cảnh xuất huyết nhiều phải được lấy bỏ ngay; đồng thời hồi sức và chuẩn bị hút buồng tử cung khẩn nếu còn sót mô hoặc chảy máu tiếp tục.

    Việc xét nhóm máu Rh và chỉ định globulin miễn dịch anti-D nên tuân theo tuổi thai, tình trạng lâm sàng và hướng dẫn hiện hành tại cơ sở điều trị.

    Tài liệu tham khảo

    1. ACOG. Early Pregnancy Loss. https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-bulletin/articles/2018/11/early-pregnancy-loss
    2. World Health Organization. Clinical practice handbook for quality abortion care. https://www.who.int/publications/i/item/9789240087765
    3. World Health Organization. Abortion care guideline – management of incomplete abortion. https://srhr.org/abortioncare/chapter-3/abortion-3-5/post-abortion-3-5-1/clinical-services-recommendation-35-management-of-incomplete-abortion-3-5-2/